Arteterapia jako forma relaksu
Magdalena Goraj
fot. www.sxc.hu
W dzisiejszych czasach człowiekowi na co dzień towarzyszy pośpiech, złość, niewłaściwe odżywianie, brak odpowiedniej ilości snu, niewłaściwej jakości życie osobiste, wyczerpanie fizyczne i emocjonalne. Czynniki zewnętrzne, losowe wydarzenia oraz zazwyczaj niski próg tolerancji na frustrację są często przyczyną chronicznego zespołu napięcia. Stan permanentnego napięcia wpływa destruktywnie na układ somatyczny, co w konsekwencji może zaowocować licznymi chorobami, które bezskutecznie leczone farmakologicznie, rozwijają się w coraz bardziej złożone dolegliwości. By w pełni przywrócić stan równowagi w organizmie, należy zastosować takie formy leczenia, które przezwyciężają wszelkie zaburzenia bez dodatkowego, chemicznego obciążenia organizmu. Doskonale temu celowi służy relaks.
Większość z nas pojęcie relaks rozumie jako odpoczynek organizmu po trudach dnia codziennego. To jak ten odpoczynek wygląda zależy od indywidualnych potrzeb każdego z nas. Możliwości jest wiele np. leżenie z nogami uniesionymi do góry, oglądania telewizji, poobiednia drzemka, uprawianie sportu, spacer, gorąca kąpiel. Każdy odpręża się na swój własny sposób, ale relaksu potrzebuje nie tylko organizm, ale także umysł. Niezależnie od tego jaką formę relaksu wybierzemy, najważniejsze jest, aby codzienne problemy odsunęły się na dalszy plan, a myśli nie były obciążane nowymi bodźcami. Tak więc prawidłowy relaks powinien nam zapewnić doprowadzenie organizmu do równowagi w zakresie napięć fizycznych i psychicznych – aktywność fizyczną można wyrównać przez pasywny relaks i na odwrót- wzmożony umysłowy wysiłek wymaga wypoczynku czynnego.
Wiele czynności, które uważamy za relaksujące, nie niweluje stresu ani nie usuwa niepokoju. Prawdziwy, głęboki relaks jest procesem psychofizycznym, wymagającym kształcenia i systematycznych ćwiczeń. Jedną z terapii które wyrabiają nawyk prawidłowej relaksacji jest artetarapia.
Terapia jest więc traktowana jako ,,postępowanie lecznicze bez użycia środków farmakologicznych lub integracji chirurgicznej wobec osób, które źle się czuja pod względem psychicznym lub fizycznym” . Postępowanie lecznicze oparte jest na muzycznej, plastycznej, technicznej czy manualnej aktywności jednostki, wobec której stosuje się techniki zabawowe i parateatralne.
W zależności od stosowanych narzędzi i technik można wyróżnić wiele rodzajów arteterapii: m.in. muzykoterapię, choreoterapię, biblioterapię, teatroterapię, plastykoterapię.
Jedną z najczęściej stosowanych technik arteterapeutycznych wykorzystywaną do łagodzenia napięć emocjonalnych jest muzykoterapia. Najczęściej spotykaną formą muzycznej relaksacji jest słuchanie muzyki. Muzyce relaksacyjnej zawsze towarzyszy nastrój swobody i odprężenia, słuchanie jej jest dla słuchającego przyjemnością. Aby muzyka spełniała swoją terapeutyczną funkcję powinna charakteryzować się: krótkim czasem trwania (3-10 min); powolnym lub umiarkowanym tempem; niewielkim poziomem głośności i brakiem kontrastów dynamicznych; przejrzystą i lekką fakturą; płynnością melodii i rytmu, przewagą rytmów miarowych ,,kołyszących”; obecnością nieznacznych punktów kulminacyjnych, pozwalających słuchaczowi na oscylowanie między stanami odprężenia i napięcia; brakiem instrumentów o jaskrawej barwie oraz unikaniem kompozycji wokalnych.
Formą aktywną muzykoterapii jest śpiewanie oraz granie na instrumentach. Te formy realizowane głównie w formie grupowej, umożliwiają wyzwalanie destruktywnych uczuć takich jak gniew, złość czy smutek. Funkcja relaksacyjna muzykoterapii jest realizowana również w trakcie improwizacji muzyczno-ruchowej. Improwizacja muzyczno-ruchowa jest specyficznym rodzajem wypowiadania się poprzez gest, poprzez ruch całego ciała. Ćwiczenia te prowadzone w atmosferze relaksu i zabawy rozluźniają i pozwalają uzewnętrznić różnorodne stany emocjonalne. Sposób prowadzenia ćwiczeń z zakresu interpretacji ruchowej może być realizowany poprzez wyrażanie improwizowanych ruchem nastrojów, jakie wywołuje u ćwiczących utwór muzyczny, bądź poprzez budowanie w ćwiczeniach konstrukcji przestrzennej będącej ruchowym odbiciem utworu muzycznego, opartej na zasadzie własnej swobodnej improwizacji.
Kolejną technika wykorzystywaną w celach relaksacyjnych jest choreoterapia, która łączy ruch, rytm, taniec i muzykę. Opiera się na wykorzystywaniu podstawowych elementów tańca- ruchu i rytmu- do osiągania harmonii umysłu i ciała, pozwala odnaleźć własny, wewnętrzny rytm i uwolnić się od codziennych napięć. Jedną z form choreoterapii, wykorzystywanej przede wszystkim w pracy z młodszymi dziećmi, jest rytmika. Rytmika uwrażliwia na rytm za pomocą prostych gestów taktowania i chodzenia. Ewolucje ruchowe, jakie spotyka się w ćwiczeniach z zakresu rytmiki, oddziałują na uzyskanie równowagi psychicznej, eliminują cechy egocentryczne, uwrażliwiają na troski i kłopoty innych .Do celów relaksacji również wykorzystuje się zabawy wykorzystuje się zabawy muzyczno-ruchowe, w których każdy ruch powinien być prosty a jednocześnie wyrazisty i estetyczny. Możliwości relaksacyjne i rekreacyjne stwarza również taniec (towarzyski, dyskotekowy), który wpływa korzystnie na układ krążeniowo-oddechowy, eliminuje monotonię dnia codziennego oraz znużenie wysiłkiem fizycznym.
Do relaksacji często wykorzystywane są terapeutyczne wartości literatury tzw. biblioterapia Teksty uspokajające (sedativa), do których należą książki przygodowe, powieści młodzieżowe, baśnie, literatura humorystyczna i fantasy, pomagają słuchaczom (czytelnikom) przywołać przyjemne skojarzenia, wywołują u nich uczucie ciepła, rozleniwienie, odprężenie. Teksty relaksacyjne, aby spełniały swoją kluczową funkcję muszą być odpowiednio skonstruowane tj. krótkie w treści; opisywać powinny zjawiska przyrodnicze i krajobrazy; winny zawierać dużo słów ,,ciepłych”, wywołujących skojarzenia z ciepłem, przyjemnością lub odpoczynkiem, oznaczające pozytywne emocje, kolory czy pejzaże np. promień, lato, wiosna, radość, miłość, nadzieja. Lepszy skutek relaksacyjny daje słuchanie tekstów niż ich samodzielne czytanie, a istotne znaczenie ma odpowiedni tembr głosu i intonacja terapeuty. Dobrze, jeśli wypowiadanym słowom towarzyszy uspokajająca muzyka, która dodatkowo wzmacnia efekt relaksacji. Malowanie obrazów słowami daje uspokojenie i wyrabia umiejętność posługiwania się takimi obrazami w celu samouspokojenia, znalezienia wewnętrznej harmonii.
Bardzo istotne w biblioterapii relaksacyjnej są zewnętrzne warunki- przede wszystkim w miarę wyciszona sala z odpowiednim oświetleniem, wyposażona w wygodne fotele albo materace, na których można się wygodnie położyć. Wskazane jest, aby sala sprawiała przytulne wrażenie (odpowiednia kolorystyka ścian i zasłon), bez zbyt wielu elementów dekoracyjnych, które mogą wprowadzać chaos.
Duże oddziaływanie relaksacyjne ma tzw. plastykoterapia- terapia za pomocą sztuk plastycznych. Rysunek, malarstwo oraz rzeźba, są niektórymi z form komunikacji z otoczeniem i samym sobą. Tworzenie artystyczne daje człowiekowi poczucie bezpieczeństwa, odreagowuje on w ten sposób swoje stresy, a na dodatek działalność ta sprawia mu radość. Przyczynia się to do zmiany niepożądanych zachowań, prowadzi do większej otwartości i pogłębienia zaufania wobec innych ludzi, redukuje niskie poczucie własnej wartości. Plastykoterapia pozwala na rozwijanie własnych działań twórczych, pozawerbalne porozumiewanie się, uzewnętrznienie własnych przeżyć i odczuć, zaspokojenie podstawowych potrzeb i zrozumienie ich, poznawanie innych i relaks.
Ostatnią z opisanych przeze mnie technik arteterapeutycznych dających możliwości relaksacyjne jest teatroterapia, polegająca na terapeutycznym oddziaływaniu za pomocą sztuki teatralnej. Kontakt ze sztuką ( jako widz bądź jako aktor) wywołuje katharsis- sublimuje, oczyszcza emocje, umożliwia wyładowanie i oczyszczenie psychiki z przeżyć zakłócających równowagę duchową. Kathartystyczna funkcja teatru dokonuje się również przez śmiech, który nieodłącznie towarzyszy takim formom teatralnym jak komedia, burleska, farsa.
Wszystkie powyższe metody leczenia arteterapeutycznego pozytywnie wpływają na organizm człowieka i walkę ze stresem bez użycia środków farmakologicznych. Metody leczenia pozwalają na wyrażenie swoich wewnętrznych przeżyć, wyobrażeń, myśli. W sposób spontaniczny i niekontrolowany może prowadzić do niwelowania napięcia nerwowego, ale także do osobistej przemiany i spełnienia. Osoby które poddają się takiej formie relaksacji wyciszają się wewnętrznie, są odprężone, zapominają o troskach dnia codziennego i cieszą się pełną życia.
Bibliografia
1. Borecka J., Biblioterapia forma terapii pedagogicznej, Wyd. Państwowej Wyższej
Szkoły Zawodowej, Wałbrzych 2008.
2. Chwaszczewska J., Wykorzystanie muzyki w terapii dziecka niepełnosprawnego, Warszawa 2001.
3. Kataryńczuk-Mania L., J. Karcz ( red.), Terapia sztuką w edukacji, Oficyna Wyd. UZ, Zielona Góra 2004.
4. Konieczna J. E., Arteterapia w teorii i praktyce, Wyd. „Impuls”, Kraków 2007.
5. Szyszko-Bohusz A., Relaksacja w procesie kształcenia i wychowania,[ w:] Terapia pedagogiczna,
red. J. Włodek-Chronowska, Kraków 1993.
6. Teusen G., Relaks twojego dziecka, Wyd. Marba Crown, Warszawa 1998.
Magdalena Goraj
nauczyciel wychowawca
